İzmir Büyükşehir Belediyesi İzmir Kent Kitaplığı, fotoğraf sanatının icadının 200. yıl dönümünde, kentin 1840-1922 yılları arasındaki görsel mirasını detaylı bir biçimde ele alan "İzmir Fotoğrafhanesi-Görsel Hafızanın İnşası (1840–1922)" adlı kapsamlı bir eseri yayımladı. Bu önemli çalışma, 19. yüzyıl boyunca fotoğrafçılık alanında kritik bir merkez konumunda bulunan İzmir'in zengin tarihini aydınlatarak, Osmanlı ve Doğu Akdeniz fotoğrafçılık geçmişindeki eksik halkalardan birini tamamlama hedefiyle hazırlandı. Kitap, 11 Aralık 2025 tarihinde Ahmet Piriştina Kent Arşivi ve Müzesi’nde (APİKAM) açılan aynı isimli serginin araştırma sürecinin genişletilmesiyle ortaya çıktı ve kentteki fotoğrafçıların ve fotoğrafhanelerin yaklaşık 70 yıllık serüvenini belgeliyor.

Bu prestijli eser, fotoğrafın İzmir'deki ilk başarılı çekimlerinin yapıldığı 1840 yılından, kentteki tüm fotoğrafhanelerin yok olmasına neden olan 1922 Büyük İzmir Yangını'na kadar uzanan dönemi mercek altına alıyor. Çalışmanın temelini, İzmir'de faaliyet gösteren profesyonel fotoğrafçıların kimlikleri, iş ortaklıkları, stüdyo adresleri, kullandıkları fotoğraf formatları ve kartonları, dönemin gazete ilanları ve günümüze ulaşabilen eserleri oluşturuyor. Kitap, yüzlerce fotoğraf, kartpostal, albüm, ilan ve çeşitli arşiv belgeleriyle zenginleştirilerek, İzmir'in Osmanlı ve Doğu Akdeniz fotoğrafçılık tarihindeki eşsiz konumunu gözler önüne seriyor.

Kapsamlı Bir Araştırma Süreci ve Zengin İçerik

Kitabın hazırlanış süreci, Türkiye sınırları içindeki arşivlerin yanı sıra farklı ülkelerdeki kütüphaneler, müzeler, aile arşivleri ve özel koleksiyonlara yapılan erişimlerle uluslararası bir boyut kazandı. Yayına hazırlayan Aybala Yentürk, kitabın sergi araştırmasının çok ötesine geçtiğini belirterek, özellikle İzmir'in köklü Levanten ailelerinin özel albümlerine erişimin çalışmaya büyük güç kattığını ifade etti. Bu sayede, oldukça geniş bir materyal yelpazesi üzerinde çalışma fırsatı bulunmuş ve kentin görsel hafızası detaylı bir şekilde belgelenmiştir. Eserde, 70'ten fazla fotoğrafhane ve 90'a yakın bireysel fotoğrafçının izleri sürülerek, mesleğin İzmir'deki kurumsallaşma ve profesyonelleşme evreleri derinlemesine inceleniyor.

Kitap, sekiz farklı yazarın ortak çalışmasıyla ortaya çıktı. İçerisinde Aybala Yentürk’ün “Camera Smyrnensis-Bir Akdeniz Liman Kentinin Fotoğrafçılık Tarihi”, Onur Eryeşil’in “Kentler, Anıtlar, Harabeler-Svoboda’nın Fotoğraflarında Batı Anadolu”, Barış Pehlivan ve Yağmur Alkır’ın “İmparatorluğun Kadrajında İzmir-Yıldız Albümlerinde İzmirli Fotoğrafçılar”, Fabio Tito’nun “Carte De Visite Fotoğraflarından Aile Albümlerine-Reggio Aile Albümü Örneği”, Nejat Yentürk’ün “Albümin Fotoğraflardan Kartpostala Görsel Merakın Yaygınlaşması-İnşa Edilen Arşiv”, Nihan Özdal’ın “Osmanlı Edebiyatında Fotoğrafın İzleri-Yeni Bir İcadın Edebi Metinlerdeki Yansımaları” ve Mert Rüstem’in “Bir Geleneğin Hikâyesi-Bahaeddin Hamza Rüstem Fotoğrafhanesi” başlıklı yazıları bulunuyor. Bu çok yönlü yaklaşımla, fotoğrafın sadece teknik bir kayıt aracı olmaktan öte, kültürel, sosyal ve edebi yansımaları da ele alınmıştır.

İzmir'in Fotoğrafçılık Tarihindeki Kritik Rolü

Aybala Yentürk, İzmir'in Osmanlı ve Doğu Akdeniz fotoğrafçılık tarihinde merkezi bir öneme sahip olduğunu vurgulayarak, kentteki fotoğrafçılık çalışmalarının bu bölgenin genel fotoğraf tarihini anlamak için vazgeçilmez olduğunu belirtti. Yentürk, İzmir fotoğrafçılık tarihinin eksik kalması durumunda, Osmanlı, Doğu Akdeniz ve hatta Avrupa fotoğrafçılık tarihinin de tam olarak anlaşılamayacağının altını çizdi. Kitabın kapsadığı 1840-1922 tarih aralığı, İzmir Körfezi’nde gerçekleştirilen ilk başarılı fotoğraf çekimlerinin ve Büyük İzmir Yangını’nda tüm fotoğrafhanelerin yok oluşunun tarihi önemini taşıyor. Bu iki dönüm noktası, kentin görsel üretimindeki başlangıcı ve acı sonunu belirleyerek çalışmanın çerçevesini oluşturuyor. Okuyucular, bu değerli eseri Ahmet Piriştina Kent Arşivi ve Müzesi’nde (APİKAM) yer alan İzmirli Kahve’den veya çeşitli çevrimiçi satış platformlarından temin edebilirler. Bu yayın, hem araştırmacılar hem de fotoğraf ve kent tarihi meraklıları için önemli bir başvuru kaynağı niteliği taşıyor.