VakıfBank Kültür Yayınları (VBKY), tarih alanında önemli bir katkı sunan Rudi Matthee’nin kaleme aldığı “Safevilerin Gerilemesi ve Isfahan’ın Düşüşü” adlı eseri okurlarla buluşturuyor. Aykut Mustak tarafından Türkçeye çevrilen bu kapsamlı çalışma, Safevi İmparatorluğu’nun son dönemlerini ele alırken, geleneksel tarih yazımında sıkça rastlanan basit yozlaşma anlatılarını reddediyor. Yazar, imparatorluğun yıkılışını; devlet, toplum, ekonomi ve askerî yapı arasındaki tarihsel köklere sahip gerilimlerin etkisiyle yeniden kurguluyor. Böylece eser, yalnızca Safevi hanedanının sonunu değil, İran tarihinin sonraki iki asrını şekillendirecek kriz döneminin kökenlerini anlamak için de geniş bir çerçeve sunuyor.
Karmaşık Yapısal Krizler ve Merkez-Taşra İlişkileri
Tarihçiler genellikle Safevi çöküşünü, imparatorluğun son yüzyılındaki siyasal durgunluk, saray içi ahlaki bozulma ve kaçınılmaz bir erime süreci olarak değerlendirir. Ancak Rudi Matthee, bu yerleşik görüşe karşı çıkarak olayları çok boyutlu analiz etmeyi tercih ediyor. Ona göre Safevilerin gerilemesi doğrusal bir hikâye olmaktan ziyade, coğrafi kırılganlıklar, aşiret yapıları, sınırlı ekonomik kaynaklar, saray siyaseti, taşra güçleri ve askerî-mali tercihler arasındaki hassas dengelerin kopmasıyla gerçekleşen karmaşık bir süreçtir. Safevi düzeni, merkezî ve homojen bir yapıdan çok, sürekli müzakere edilen ve gergin ittifaklar ağının varlığıyla ayakta kalmıştır.
Onyedinci yüzyılın sonlarına doğru bu ittifak ağı, siyasal birliği sürdürme kapasitesini kaybetmiş ve imparatorluk parçalanma eğilimine girmiştir. Saraya kapanan ve giderek taşradan kopan şah yönetimi, merkez ile eyaletler arasındaki bağların zayıflamasına, ordunun ihmal edilmesine, kısa vadeli para politikalarının uygulanmasına ve hizipçiliğin artmasına neden olmuştur. Bu koşullar altında yönetim, mevcut yapısal sorunları çözmede yetersiz kalmış, Safevi İran’ı ise Osmanlı ve Afgan baskılarına karşı savunmasız kalan askeri yapısı ile krizi yönetmekte zorlanan merkezi idaresi arasında sıkışıp kalmıştır. 1722 yılında Afgan kabilelerinin Isfahan’a girmesi, bu uzun süreli birikimin dramatik bir sonucu olarak karşımıza çıkmaktadır.
Dış Güçler ve İç Yıkım: Tarihsel Bir Değerlendirme
Kitapta, Safevi Devleti’nin yıkılışının dış güçlerin komplo veya oyunlarına bağlanamayacağı vurgulanıyor. Yazar, Gılzey Afganlarının Safevi Devleti’nin kıyısında yer aldığını ancak Isfahan gözetimindeki diyarın çeperinde merkezle haraç ilişkisi içinde yaşadıklarını belirtiyor. Şehirli, Farsça konuşan ve On İki İmam Şiiliğine inanan kesimler dışında kalan tüm nüfus, o dönemde “yabancı” sayılmamalıdır. Afganların hücumları, İran’ın zayıflığının nedeni değil, bunun bir sonucu olarak görülmektedir.
Avrupalı tüccarlar ve diplomatlar konusundaysa, 17. yüzyılda hiçbir Avrupa ülkesinin İran’da toprak talebinin bulunmadığı, ülkede çalışan Avrupalı sayısının düzinelerle ifade edilebilecek kadar az olduğu hatırlatılıyor. Portekizliler, Felemenkliler ve İngilizler gibi aktörler, arkalarında askeri güç olmadan şahın izniyle ticari ve diplomatik faaliyetlerde bulunmuşlardır. Antik çağlardan beri Basra Körfezi’nde hak iddia eden ilk İran hükümdarı olan Şah Abbas’ın, İngiliz desteğiyle Portekizlileri 1622’de bölgeden çıkardığı bilgisi de bu bağlamda veriliyor. Sonuç olarak yabancı tacirlerin İran’ı talan etmekten ziyade, uluslararası ticaretin artmasına ve seçkinler için ithal malların sağlanmasına katkıda bulunduğu öne sürülüyor.
