Türkiye'de araştırma ve geliştirme (Ar-Ge) faaliyetlerine sağlanan dolaylı vergi teşvikleri, 2025 yılında kayda değer bir yükselişle 169 milyar 33 milyon TL seviyesine ulaştı. Bu miktar, 2024 yılında kaydedilen 105 milyar 977 milyon TL'lik toplam vergi teşvikine kıyasla %59,5'lik önemli bir artışı temsil ediyor. Ar-Ge ekosisteminin güçlendirilmesi, yenilikçi projelerin desteklenmesi ve ulusal rekabetçiliğin artırılması amacıyla sunulan bu teşvikler, çeşitli vergi kalemleri üzerinden girişimlere önemli finansal katkılar sağlıyor. Bu destekler, özellikle teknoloji ve inovasyon odaklı sektörlerin büyümesinde kritik bir rol oynuyor.
Teşviklerin Kalemlere Göre Dağılımı ve Faydalanan Girişimler
2025 yılı verilerine göre, dolaylı Ar-Ge teşviklerinin dağılımında gelir vergisi stopaj teşvikleri en büyük payı aldı. Toplam 86 milyar 105 milyon TL ile bu kalem, sağlanan teşviklerin %50,9'unu oluşturdu. Bu önemli finansal desteği, 81 milyar 63 milyon TL ile kurumlar vergisi teşvikleri takip etti. Bunların yanı sıra, 1 milyar 725 milyon TL gelir vergisi ve 141 milyon TL katma değer vergisi (KDV) desteği de girişimlerin Ar-Ge harcamalarına katkıda bulundu. Teşviklerin geri kalan %49,1'lik kısmı ise kurumlar vergisi, gelir vergisi ve KDV teşviklerinden meydana geldi.
Ar-Ge vergi teşviklerinden faydalanan girişim sayısı 2025 yılında 11 bin 835 olarak belirlendi. Bu girişimlerin ana faaliyet alanları detaylı bir şekilde incelendiğinde, bilgi ve iletişim sektöründen 6 bin 98, imalat sanayinden 2 bin 421 ve mesleki, bilimsel ve teknik faaliyetler alanından bin 627 girişimin bu teşviklerden yararlandığı tespit edildi. Bu dağılım, Türkiye'deki Ar-Ge yatırımlarının ağırlıklı olarak hangi sektörlerde yoğunlaştığını net bir şekilde ortaya koymaktadır. Bilgi ve iletişim sektörü, hem girişim sayısı hem de alınan teşvik tutarları açısından öncü konumunu koruyor.
Kanunlar Kapsamında Sektörel Destek Mekanizmaları
Ar-Ge teşvikleri, farklı yasal düzenlemeler kapsamında sağlanmaktadır. 4691 sayılı Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu (TGB) çerçevesinde sağlanan gelir ve kurumlar vergisi Ar-Ge teşvik tutarı 43 milyar 227 milyon TL olarak gerçekleşti. Bu tutarın %71,2'si bilgi ve iletişim sektörüne, %14,5'i imalat sanayine ve %5,9'u mesleki, bilimsel ve teknik faaliyetler sektöründeki girişimlere ait oldu. Öte yandan, 5746 sayılı Araştırma, Geliştirme ve Tasarım Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkında Kanun kapsamında sağlanan gelir ve kurumlar vergisi Ar-Ge teşvik tutarı ise 39 milyar 561 milyon TL olarak kaydedildi. Bu kanun kapsamında verilen teşvik tutarının %72,9'u imalat, %14,7'si bilgi ve iletişim ve %4,1'i finans ve sigorta faaliyetleri sektörlerinde faaliyet gösteren girişimlere yönlendirildi.
2025 yılında gelir ve kurumlar vergisi desteğinden yararlanan toplam 7 bin 87 girişimden 5 bin 321'i (%75,1) 4691 sayılı Kanun, bin 766'sı (%24,9) ise 5746 sayılı Kanun kapsamında desteklerden faydalandı. Sektörel bazda incelendiğinde, imalat sektöründeki girişimlerin %82,1'i 5746 sayılı Kanun'dan, %17,9'u ise 4691 sayılı Kanun'dan yararlandı. Bilgi ve iletişim sektöründeki girişimlerin %84,1'i ve mesleki, bilimsel ve teknik faaliyetler sektöründeki girişimlerin %81,1'i 4691 sayılı Kanun kapsamında destek alırken, bu sektörlerde 5746 sayılı Kanun'dan yararlanma oranları sırasıyla %15,9 ve %18,9 olarak gerçekleşti. Bu durum, TGB'lerin özellikle bilgi ve iletişim sektöründeki Ar-Ge faaliyetleri için önemli bir çekim merkezi olduğunu göstermektedir.
Girişim Büyüklüklerine Göre Teşvik Dağılımı ve KOBİ'lerin Rolü
Dolaylı Ar-Ge teşviklerinden faydalanan 11 bin 835 girişimin %89,5'ini küçük ve orta büyüklükteki işletmeler (KOBİ) oluşturdu. Girişim sayısı açısından KOBİ'lerin bu denli yüksek bir paya sahip olmasına rağmen, dolaylı Ar-Ge teşviklerinin %61,8'i büyük ölçekli girişimlere aktarıldı. KOBİ'lerin toplam teşviklerden yararlanma oranı %38,2 olarak kayıtlara geçti. KOBİ'lere sağlanan 64 milyar 596 milyon TL'lik dolaylı Ar-Ge teşvik miktarının %61,1'i orta ölçekli, %32,1'i küçük ölçekli ve %6,8'i ise mikro ölçekli girişimlere verildiği gözlemlendi. Bu veriler, büyük ölçekli şirketlerin Ar-Ge yatırımlarının hacminin ve dolayısıyla teşviklerden daha büyük oranda faydalandığının bir göstergesidir, ancak KOBİ'lerin de sayıca ezici üstünlüğü ve aldıkları desteklerle inovasyon ekosistemindeki vazgeçilmez yerini koruduğu anlaşılmaktadır.
Gelir vergisi stopaj teşvikleri özelinde ise, 2025 yılında girişimler toplamda 86 milyar 105 milyon TL destekten yararlandı. Bu bağlamda, 5746 sayılı Kanun kapsamında 3 bin 88 girişim 37 milyar 290 milyon TL, 4691 sayılı Kanun kapsamında ise 8 bin 244 girişim 48 milyar 815 milyon TL gelir vergisi stopaj teşvikinden faydalandı. Bu detaylı dağılım, farklı kanunlar altındaki teşvik mekanizmalarının ve bunların sektörel ve büyüklük bazında dağılımının Türkiye'nin Ar-Ge ve inovasyon stratejilerindeki yerini ve etkinliğini vurgulamaktadır.
